ભારતમાં સરકાર બજેટ માટે પૈસા ક્યાંથી કમાય છે અને એ પૈસા ક્યાં ખર્ચવામાં આવે છે? — વિગતવાર માહિતી

ભારતીય સરકારના બજેટનો મુખ્ય પ્રશ્ન છે કે સરકાર પાસે ભંડોળ (પૈસા) ક્યાંથી આવે છે અને તે પૈસા કયાં જતાં હોય છે. આ સમજીને આપણે બજેટનું મૂળ funcionamiento સારી રીતે જાણી શકીએ છીએ.

💰 સરકારના ભંડોળના મુખ્ય સ્ત્રોત

સરકારના ભંડોળ (Revenue & Capital Receipts)નો માળખો અનેક સ્ત્રોતોથી બનેલો છે:

🧾 1. કર આવક (Tax Revenue)

આ સૌથી મહત્વપૂર્ણ સ્ત્રોત છે જેમાં સરકારની સૌથી મોટી આવક ટૅક્સથી આવે છે.
✔️ આવકવેરો (Income Tax): વ્યક્તિઓ અને કંપનીઓ દ્વારા ભરી શકાય છે.
✔️ GST અને અન્ય પરોક્ષ કર: માલ અને સેવાઓ પર લગાવેલા કર (GST, Customs duty, Excise duty).
✔️ કોર્પોરેટ ટેક્સ: કંપનીઓની આવક પર લાગતા કર.

આ કરોના સંયોજનથી મોટાભાગની આવક આવે છે. એક અંદાજ મુજબ, કર આવક સરકારી કુલ આવકનો લગભગ 60% ભાગ હોય છે.

🏦 2. નોન-ટેક્સ આવક (Non-Tax Revenue)

એક ભાગ આવક એ કર સિવાયની પણ આવે છે, જેમ કે:
• સરકારી કંપનીઓ પાસેથી ડિવિડન્ડ અને નફો
• સરકારી સેવાઓ માટે ફી, લાયસન્સ ફી, દંડ
• સરકારી હરાજીમાંથી મળતા નાણા
આ પ્રકારની આવક સરકારી બજેટમાં નોંધાય છે અને અંદાજે 8–9% જેટલું ફાળો આપે છે.

📉 3. ભંડોળ પૂરું પાડવા માટે ઉધાર (Borrowing & Other Liabilities)

જ્યારે સરકારે ખર્ચ વધારે હોવા છતાં આવક પૂરતી ન હોય, ત્યારે તે બજારમાંથી નાણા (બોન્ડ, બેચા રોકાણો) ઉધાર લે છે.
વેતા બજારમાંથી મળતા આ નાણાં સરકારી કુલ આવકમાં મોટો ભાગ છે — લગભગ 20–30% સુધી હોય છે.

🧾 4. અન્ય સ્ત્રોત (Capital Receipts)

સરકારી એસેટ વેચાણ અથવા ડિસઇન્વેસ્ટમેન્ટ

• સરકાર દ્વારા ફાળવેલા કેટલાક વિવિધ લોન પુનઃપ્રાપ્તિ
  આમાંથી પણ થોડો ભાગ સરકારને મળતો હોય છે (લઘુકાળ માટે લગભગ 1–2%)

🏦 પૈસા ક્યાં ખર્ચાય છે?

સરકાર આ મેળવેલા ભંડોળનો ઉપયોગ દેશના વિકાસ અને વ્યવહારમાં વિવિધ ક્ષેત્રોમાં કરે છે. મુખ્ય ખર્ચ આ પ્રમાણે છે:

🔹 રાજ્યોને ટેક્ષ અને નિયુક્તિઓ માટે ટ્રાન્સફર – સરકારનો મોટો ભાગ (~22%) રાજ્ય સરકારોને ફાળવે છે.

🔹 વ્યાજ ચૂકવણી – ભૂતપૂર્વ ઉધારો પર વ્યાજ (~20%) ચૂકવવો પડે છે.

🔹 કેન્દ્રીય યોજનાઓ અને વિકાસ ખર્ચ – બुनિયાદી યોજના, સ્કીમો, સોસિયલ પ્લાન જેવા ક્ષેત્રો (~16%).

🔹 કેન્દ્ર દ્વારા પ્રાયોજિત યોજનાઓ (~8%).

🔹 સેનાબળ ખર્ચ (~8%).

🔹 સબસિડીઝ અને અન્ય ખર્ચો – ખેડૂતો, ગરીબ વર્ગ, ઉદ્યોગોને સહાય વગેરે (~6%).

🔹 પેન્શન અને અન્ય સરકારી ખર્ચ (~4–8%).

📊 સરકારી બજેટ શું દર્શાવે છે?

બજેટ એ માત્ર સરકારની “આવક અને ખર્ચનું એક દસ્તાવેજ” નથી, પરંતુ એ દેશની આર્થિક દિશા તથા વિકાસને સુચવે છે. આમાં સમયાનુસાર ખર્ચ વધારવાનો, નવી યોજનાઓ ઘોષિત કરવાનું અને ગરીબ વર્ગ માટે યોજનાઓ તક આપવા જેવી બાબતો પણ સમાવિષ્ટ હોય છે.

📌 સારાંશ

• સરકારનું સૌથી મોટું નાણાકીય સ્ત્રોત ટૅક્સ છે.
• ટેક્સ સિવાયની આવક અને સરકારી નાણા મેળવવા માટે ઉધાર પણ મહત્વની ભાગ છે.
• આ પૈસા રાજ્યોને ફાળવવામાં, વ્યાજ ચૂકવવામાં અને સરકારની વિવિધ યોજના અને ખર્ચ માટે ઉપયોગ થાય છે.