મિડલ ઈસ્ટમાં ચાલી રહેલા ઇરાન-ઇઝરાઇલ તણાવ અને યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિના કારણે વૈશ્વિક તેલ પુરવઠા પર ગંભીર અસર થવાની આશંકા ઉભી થઈ છે. આ સ્થિતિમાં અમેરિકા દ્વારા ભારતને એક મહત્વપૂર્ણ રાહત આપવામાં આવી છે. અમેરિકાએ ભારતીય રિફાઇનરીઓને સમુદ્રમાં અટવાયેલા રશિયન ક્રૂડ ઓઇલ ખરીદવા માટે 30 દિવસની તાત્કાલિક છૂટ (waiver) આપી છે. આ પગલું વૈશ્વિક બજારમાં તેલની સપ્લાય ચાલુ રાખવા માટે લેવામાં આવ્યું છે.

અમેરિકાના ટ્રેઝરી વિભાગના જણાવ્યા મુજબ આ છૂટ માત્ર તે જ રશિયન તેલ માટે લાગુ પડશે જે પહેલેથી જ ટાંકરમાં ભરાઈને સમુદ્રમાં છે. આ નિર્ણયથી વૈશ્વિક બજારમાં તેલની અછત અને ભાવ વધારાની સ્થિતિને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ મળશે.

ઇરાન-ઇઝરાઇલ યુદ્ધ અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેઈટનો સંકટ

મિડલ ઈસ્ટમાં ચાલી રહેલા યુદ્ધ બાદ હોર્મુઝ જળમાર્ગ (Strait of Hormuz) વિસ્તારમાં તણાવ વધી ગયો છે. આ જળમાર્ગ વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ તેલ ટ્રાન્સપોર્ટ રૂટ્સમાંથી એક છે. અંદાજે વિશ્વના લગભગ 20% જેટલા તેલનો પુરવઠો આ માર્ગ દ્વારા થાય છે.

2026માં અમેરિકા અને ઇઝરાયલના ઇરાન પર હુમલા પછી ઇરાન દ્વારા પ્રતિશોધાત્મક હુમલા કરવામાં આવ્યા અને આ વિસ્તારમાં જહાજોની અવરજવર પર ગંભીર અસર પડી. જેના કારણે વૈશ્વિક તેલ બજારમાં અસ્થિરતા વધી છે.

ભારત માટે કેમ મહત્વપૂર્ણ છે આ નિર્ણય?

ભારત વિશ્વનો ત્રીજો સૌથી મોટો તેલ આયાતકાર દેશ છે. ભારતના કુલ આયાતમાં મોટો હિસ્સો મિડલ ઈસ્ટમાંથી આવે છે. અંદાજે 40% જેટલું તેલ ભારત હોર્મુઝ જળમાર્ગ મારફતે મેળવે છે.

યુદ્ધ અને જહાજોની અવરજવર પર અસરને કારણે ભારત માટે સપ્લાયમાં ખલેલ સર્જાવાની શક્યતા હતી. આવી સ્થિતિમાં રશિયન તેલ ખરીદવાની મંજૂરી ભારત માટે Energy Security જાળવવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.

ભારતીય રિફાઇનરીઓએ શરૂ કરી ખરીદી

સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર ભારતની સરકારી તથા ખાનગી રિફાઇનરીઓએ પહેલેથી જ લાખો બેરલ રશિયન ક્રૂડ ખરીદવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરી દીધી છે. કેટલાક અંદાજ મુજબ લગભગ 20 મિલિયન બેરલ તેલ માટે કરાર કરવામાં આવ્યા છે.

ભારતની મોટી કંપનીઓ જેમ કે IOC, BPCL, HPCL અને MRPL જેવી કંપનીઓ આ સપ્લાય માટે વેપારીઓ સાથે ચર્ચા કરી રહી છે. આ ખરીદી માર્ચ અને એપ્રિલ મહિનામાં ડિલિવરી માટે થઈ શકે છે.

તેલના ભાવમાં ભારે ઉછાળો

યુદ્ધ શરૂ થયા પછી આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં વધારો જોવા મળ્યો છે. બ્રેન્ટ ક્રૂડના ભાવમાં થોડા દિવસોમાં જ લગભગ 18% જેટલો વધારો નોંધાયો હતો.

વિશ્વના ઉર્જા બજારમાં આ અસ્થિરતાને કારણે ઘણા દેશો માટે આયાત ખર્ચ વધી શકે છે. જો સંઘર્ષ લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહેશે તો વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર પણ તેની અસર થઈ શકે છે.

📊 ઈન્ફોગ્રાફિક: ઈરાન-ઇઝરાઇલ સંઘર્ષ અને ભારત પર અસર

મુખ્ય મુદ્દા (Key Facts):

• 🌍 વિશ્વના લગભગ 20% તેલ પુરવઠો હોર્મુઝ જળમાર્ગમાંથી પસાર થાય છે
• 🇮🇳 ભારતના લગભગ 40% તેલ આયાત આ માર્ગથી આવે છે
• ⛽ ભારત પાસે માત્ર 25 દિવસ જેટલો તેલ સ્ટોક ઉપલબ્ધ
• 🛢️ ભારતે લગભગ 20 મિલિયન બેરલ રશિયન તેલ ખરીદવાની તૈયારી કરી
• 📉 યુદ્ધ પછી બ્રેન્ટ ક્રૂડ ભાવમાં લગભગ 18% વધારો

આગળ શું થઈ શકે?

વિશ્વના ઉર્જા બજારમાં હાલની સ્થિતિ ખૂબ સંવેદનશીલ છે. જો મિડલ ઈસ્ટમાં યુદ્ધ વધુ વધી જશે અથવા હોર્મુઝ જળમાર્ગ બંધ થઈ જશે તો વૈશ્વિક તેલ પુરવઠા પર ગંભીર અસર પડી શકે છે.

એવા સમયે ભારત માટે રશિયા, અમેરિકા અને અન્ય દેશોમાંથી સપ્લાયનું વૈવિધ્યકરણ (diversification) કરવું મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ભારતને Energy Security જાળવવા માટે લાંબા ગાળાની વ્યૂહરચના બનાવવાની જરૂર પડશે.