પશ્ચિમ એશિયામાં તણાવને કારણે LPG ઇંધણ માટે ગભરાટભરી ખરીદી વચ્ચે, સરકારે એક મહત્વપૂર્ણ પગલું ભર્યું છે. વર્ષો પછી, ઘરેલુ ઉપયોગ માટે કેરોસીનનો વધારાનો ક્વોટા જારી કરવામાં આવ્યો છે. હોટલ અને રેસ્ટોરન્ટને કોલસા જેવા વૈકલ્પિક ઇંધણનો ઉપયોગ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી છે. સરકારે સ્પષ્ટતા કરી છે કે દેશમાં ગેસની કોઈ અછત નથી.
પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા યુદ્ધની ગરમી હવે આપણા રસોડાઓ સુધી પહોંચી ગઈ છે. LPG સિલિન્ડરોની અચાનક અછત વચ્ચે, એક બળતણ જે આપણે લગભગ ભૂલી ગયા હતા તે આપણા જીવનમાં પાછું આવી રહ્યું છે: કેરોસીન. ઈરાન અને યુએસ-ઇઝરાયલ વચ્ચે ચાલી રહેલા લશ્કરી સંઘર્ષે વૈશ્વિક ઉર્જા પુરવઠામાં ભારે વિક્ષેપ પાડ્યો છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ દ્વારા તેલ અને ગેસ પુરવઠામાં વિક્ષેપને કારણે, સરકારે એક દાયકા પછી એક મોટો નિર્ણય લીધો છે. ઘરેલુ ઉપયોગ માટે કેરોસીનની ફાળવણીમાં વધારો કરવામાં આવ્યો છે, અને હોટલ અને રેસ્ટોરન્ટને કોલસો અને બાયોમાસ બાળવા માટે કામચલાઉ પરવાનગી આપવામાં આવી છે.
ગેસ અચાનક કેમ દુર્લભ બન્યો?
ભારત વિશ્વનો ત્રીજો સૌથી મોટો તેલ આયાતકાર દેશ છે, જે તેની કુલ તેલ જરૂરિયાતોના આશરે 88 ટકા વિદેશથી ખરીદે છે. પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા તણાવને કારણે, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ દ્વારા વાણિજ્યિક શિપિંગ લગભગ બંધ થઈ ગયું છે. આ દરિયાઈ માર્ગ ભારતને દરરોજ 2.5 થી 2.7 મિલિયન બેરલ ક્રૂડ ઓઇલ સપ્લાય કરે છે. વધુમાં, દેશના 55 ટકા LPG અને 30 ટકા LNG સપ્લાય પણ આ માર્ગ દ્વારા થાય છે.
આ પુરવઠા વિક્ષેપના પ્રતિભાવમાં, પેટ્રોલિયમ કંપનીઓએ ઘરેલુ રસોઈ ગેસને પ્રાથમિકતા આપી છે. આની સીધી અસર વાણિજ્યિક ગેસ સિલિન્ડરો પર પડી છે. હોટલ, રેસ્ટોરન્ટ અને અન્ય વાણિજ્યિક ગ્રાહકોને ગેસ સપ્લાયમાં ભારે ઘટાડો કરવામાં આવ્યો છે, જેના કારણે આતિથ્ય ક્ષેત્રમાં ગંભીર ઇંધણ સંકટ સર્જાયું છે.
હોટલ અને રેસ્ટોરન્ટ માટે નવો કેરોસીન ક્વોટા
ગેસની અછતને પહોંચી વળવા માટે, સરકારે વૈકલ્પિક ઇંધણ તરફ વળ્યા છે. આતિથ્ય ક્ષેત્રને રાહત આપતા, પર્યાવરણીય નિયમનકારી સંસ્થાઓએ એક મહિના માટે બાયોમાસ, RDF પેલેટ્સ અને કોલસા જેવા ઇંધણના ઉપયોગ માટે ખાસ પરવાનગી આપી છે.
દરમિયાન, સામાન્ય ઘરોમાં રસોઈ માટે LPG ની અછતને પહોંચી વળવા માટે, કેરોસીન પાછું લાવવામાં આવ્યું છે. સરકારે રાજ્યોને 100,000 કિલોલિટરના નિયમિત ક્વોટા ઉપરાંત, વધારાના 48,000 કિલોલિટર કેરોસીન ફાળવ્યું છે. એક દાયકાથી વધુ સમયમાં ઇંધણના ક્વોટામાં આ પહેલો આટલો વધારો છે.
ગેસ સંગ્રહ અટકાવવા માટે 45 દિવસનો નવો નિયમ
ગેસની અછતની અફવાઓએ લોકોમાં ગભરાટ ફેલાવ્યો છે અને તેના કારણે LPG સિલિન્ડરના બુકિંગમાં અચાનક વધારો થયો છે. પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયે સ્પષ્ટતા કરી છે કે ખરેખર ગેસની કોઈ અછત નથી, પરંતુ લોકો ગભરાટમાં વધારાની બુકિંગ કરી રહ્યા છે.
આ સંગ્રહખોરીને રોકવા અને સમાન વિતરણ સુનિશ્ચિત કરવા માટે, સરકારે કડક પગલાં લીધાં છે. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં સબસિડીવાળા સિલિન્ડર બુક કરાવવાની લઘુત્તમ મુદત 21 દિવસથી વધારીને 45 દિવસ કરવામાં આવી છે. જોકે, શહેરી વિસ્તારો માટે આ મર્યાદા 25 દિવસની જ રહે છે. દેશમાં સરેરાશ LPG ડિલિવરી સમય 2.5 દિવસ રહે છે તે રાહતની વાત છે. સ્થાનિક ઉત્પાદનમાં આશરે 28 ટકાનો વધારો થયો છે, અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, નોર્વે, કેનેડા અને રશિયા સહિત 40 વિવિધ દેશોમાંથી પુરવઠો સુરક્ષિત કરવામાં આવી રહ્યો છે.
કેરોસીન એક સમયે રસોડાની શાન હતું, તો પછી તે કેમ ગાયબ થઈ ગયું?
આજે કેરોસીન નામ ભલે નવાઈ પમાડે તેવું લાગે, પણ એક સમય હતો જ્યારે ગામડાંથી લઈને શહેરો સુધી, દરેક ઘરમાં તેની જરૂરિયાત હતી. ફણીશ્વરનાથ રેણુની પ્રખ્યાત વાર્તા “પંચલાઇટ” પણ આ બળતણના સાંસ્કૃતિક મહત્વને દર્શાવે છે. ફાનસ પ્રગટાવવાથી લઈને ચૂલા પર રસોઈ બનાવવા સુધી, તે રોજિંદા જીવનનો એક અભિન્ન ભાગ હતો.
પેટ્રોલ અને ડીઝલ વચ્ચેના તાપમાને ક્રૂડ ઓઇલ રિફાઇનિંગ દરમિયાન ઉત્પન્ન થતું આ હળવું બળતણ એક સમયે ખૂબ સસ્તું અને સરળતાથી ઉપલબ્ધ હતું. જોકે, સરકારી ડેટા (NSO) અનુસાર, 2013-14 અને 2022-23 વચ્ચે તેનો ઉપયોગ વાર્ષિક 26 ટકા ઘટ્યો હતો. તેની પાછળનું સૌથી મોટું કારણ સરકારનો સ્વચ્છ ઉર્જા તરફનો પ્રયાસ હતો. ગ્રામીણ વીજળી, સૌર પેનલનો ફેલાવો અને પ્રધાનમંત્રી ઉજ્જવલા યોજના હેઠળ મફત LPG કનેક્શનને કારણે કેરોસીન પરની નિર્ભરતા દૂર થઈ. 2014 માં, દિલ્હીને દેશનું પ્રથમ કેરોસીન મુક્ત શહેર જાહેર કરવામાં આવ્યું. ત્યારબાદ, 2019 માં રેશનની દુકાનો પર સબસિડી બંધ થવાથી બળતણ સામાન્ય માણસની પહોંચની બહાર થઈ ગયું. હવે, વૈશ્વિક યુદ્ધના પડછાયા હેઠળ, આ જૂનો સાથી ફરી એકવાર રસોડામાં પ્રવેશ કરી રહ્યો છે.
