કોંગ્રેસ નેતા સોનિયા ગાંધી અને પૂર્વ પીએમ મનમોહન સિંહના રાજનૈતિક તાલમેલ પર ઘણી ચર્ચા થઈ રહી હતી, જેમાં સુપર પીએમથી લઈને દૂરની સરકાર સુધી ચર્ચા થઈ રહી હતી. વિપક્ષે ખૂબ નિશાન સાધ્યું, પરંતુ બંને સમજી-વિચારીને સરકાર ચલાવતા રહ્યા. એવા ઘણા દાખલા હતા કે બંનેને પોતાનો અભિપ્રાય મળ્યો ન હતો, પરંતુ બંનેએ વચલો રસ્તો અપનાવ્યો હતો અને રાજકીય ટકરાવની મંજૂરી આપી ન હતી.
જ્યારે કોંગ્રેસે 2004ની લોકસભા ચૂંટણી જીતીને સૌને ચોંકાવી દીધા હતા. કોંગ્રેસના અધ્યક્ષ રહેલા સોનિયા ગાંધીએ અનેક પક્ષો સાથે ગઠબંધન કરીને યુપીએની રચના કરી હતી. આઠ વર્ષ બાદ કોંગ્રેસ સત્તામાં પાછી ફરી ત્યારે એવું માનવામાં આવતું હતું કે સોનિયા ગાંધી વડાપ્રધાન બનશે, પરંતુ જ્યારે સોનિયા ગાંધીએ કોંગ્રેસીઓ સાથેની ભરચક બેઠકમાં કહ્યું ત્યારે તેઓ તેમના અંતરાત્માને સાંભળી રહ્યાં હતાં, જે તેમને આ પદ સ્વીકારવાની મનાઈ ફરમાવે છે. સોનિયાના આ નિર્ણયથી કોંગ્રેસીઓ નિરાશ થયા તો મનમોહન સિંહ માટે સારા સમાચાર આવ્યા.
સોનિયા ગાંધીએ વડાપ્રધાન બનવાની ના પાડી દેતાં મનમોહન સિંહ વડાપ્રધાન બન્યા હતા. ત્યારે સોનિયા ગાંધીના વિદેશી મૂળને લઇને સવાલો ઉઠ્યા હતા. આ કારણે સોનિયાએ પોતાના પગલાં પાછા ખેંચી લીધા અને મનમોહનના નામ પર મહોર મારીને પાર્ટીની અંદર બધાને ચોંકાવી દીધા. જો કે ટીકાકારોએ કહ્યું હતું કે મનમોહન સિંહને ભલે વડાપ્રધાન બનાવવામાં આવ્યા પરંતુ અસલી સત્તા સોનિયા ગાંધી પાસે જ હતી. આવી સ્થિતિમાં સુપર પીએમ તરીકે સોનિયા ગાંધી અને રિમોટથી ચાલતી સરકાર તરીકે મનમોહન સરકાર જેવી અનેક અફવાઓ વહેતી થઇ હતી, પરંતુ મનમોહન સિંહ અને સોનિયા વચ્ચે કોઇ રાજકીય ટકરાવ થયો ન હતો.
સોનિયા અને મનમોહનની રાજકીય કેમેસ્ટ્રી
વર્ષ 2004થી 2014 સુધી કેન્દ્રમાં યુપીએ સરકાર દરમિયાન કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ રહી ચૂકેલા સોનિયા ગાંધી અને મનમોહન સિંહ વચ્ચેની રાજકીય કેમિસ્ટ્રી જબરદસ્ત રીતે જોવા મળી હતી, ત્યારે પણ રાહુલ ગાંધીએ પ્રેસ કોન્ફરન્સ કરીને વટહુકમની કોપી ફાડી નાખી હતી. આ રીતે બંને નેતાઓમાં એવી બુધ્ધિ હતી કે કોઈ ષડયંત્ર સફળ ન થઈ શકે. આ રીતે યુપીએ સરકારના દસ વર્ષ દરમિયાન મનમોહન સિંહ અને સોનિયા ગાંધી વધુ સારા તાલમેલ સાથે આગળ વધી રહ્યા હોય તેવું લાગતું હતું, પરંતુ સરકાર અને સંગઠન વચ્ચે સંતુલન જળવાઈ રહ્યું હતું.
મનમોહન સિંહના પીએમ બનવાથી ઘણા નેતા નારાજ હતા
સોનિયા ગાંધીએ 20 વર્ષ પહેલા મનમોહન સિંહને વડાપ્રધાન બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો ત્યારે કોંગ્રેસના ઘણા નેતાઓ ચોંકી ગયા હતા. ખાસ કરીને જે લોકો પોતાના મનમાં પીએમ બનવાના સપના જોઈ રહ્યા હતા. આવી સ્થિતિમાં યુપીએ કેબિનેટના ઘણા મહત્વના નેતાઓ પચાવી શક્યા ન હતા કે હવે મનમોહન સિંહ તેમના બોસ બનશે, જેના કારણે એક યોજના બનાવવામાં આવી હતી, જેના દ્વારા સત્તા અને સરકાર વચ્ચે સંતુલન જાળવવામાં આવશે, પરંતુ સાથી પક્ષો વચ્ચે પણ સંતુલન જળવાઈ રહેશે. આ ઉપરાંત સરકારને માર્ગદર્શન આપતી સંસ્થા પણ હોવી જોઈએ.
મનમોહન સિંહને વડાપ્રધાન બનાવવાના નિર્ણય પર નારાજ નેતાઓએ સોનિયા ગાંધીને પોતાની ભાષામાં કહ્યું કે, “અમને તમારા માર્ગદર્શનની જરૂર પડશે.” તમે જ યુપીએની રચના કરી હતી, તમારા વિચારને કારણે ડીએમકે, ટીઆરએસ જેવા ઘણા પક્ષો અમારી સાથે આવ્યા હતા, તેથી અમને તમારી જરૂર પડશે જેથી સરકાર યોગ્ય રીતે ચાલી શકે. આવી સ્થિતિમાં, રાષ્ટ્રીય સલાહકાર સમિતિ (એનએસી) અસ્તિત્વમાં આવી, જેની ઓફિસ સોનિયાના નિવાસસ્થાન 10 જનપથની સામે હતી. આ રીતે, એનએસીમાંથી બહાર આવેલા ઘણા સલાહકારોએ પાછા વળ્યા અને 7 રેસકોર્સ રોડ (પ્રાઇમ મિનિસ્ટર હાઉસ) માં જવાનું શરૂ કર્યું.
ઘણી વખત ગાંધી પરિવાર સાથે અભિપ્રાય મળ્યો ન હતો
2006માં જ્યારે તત્કાલીન વડાપ્રધાન મનમોહન સિંહને લાગ્યું કે પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવમાં ઘટાડો ન કરવો જોઇએ ત્યારે એનએસીના અન્ય વિચારો હતા. એનએસી તેલની કિંમત ઘટાડવાની તરફેણમાં હતી. એ જ રીતે જ્યોર્જ બુશની ૨૦૦૬માં ભારતની મુલાકાત વખતે અમેરિકા શાંતિપૂર્ણ હેતુસર ભારતને યુરેનિયમ પૂરું પાડવાનું હતું અને તેની સંમતિ પણ આપી હતી. સીપીઆઇ (એમ) અને સીપીએમ જેવા પક્ષો, જે સરકારને ટેકો આપી રહ્યા છે, તેઓ શરૂઆતથી જ આ સોદાની વિરુદ્ધ હતા. મનમોહનસિંહે તેને પોતાની અંગત પ્રતિષ્ઠાનો સવાલ બનાવ્યો અને પીછેહઠ કરવાનો ઇનકાર કર્યો.
કોંગ્રેસ અને યુપીએના ચેરપર્સન રહેલા સોનિયા ગાંધીને દરમિયાનગીરી કરવી પડી હતી, પરંતુ મનમોહન સિંહ ઝૂકવા તૈયાર નહોતા. કોંગ્રેસની બેઠકમાં મનમોહન સિંહ એટલા નારાજ હતા કે તેમણે પરમાણુ સમજૂતીના મુદ્દે રાજીનામું આપવાની ધમકી પણ આપી હતી. જેના કારણે કોંગ્રેસે મનમોહન સિંહ સામે ઝૂકવું પડ્યું અને ડાબેરીઓએ ટેકો પાછો ખેંચી લીધો. એ જ રીતે, જ્યારે તત્કાલીન વડા પ્રધાને કહ્યું હતું કે તેઓ મહત્વાકાંક્ષી ખાદ્ય સુરક્ષા બિલ માટે બજેટનો વિરોધ કરે છે, તે ક્યાંથી આવશે તે વિચારી રહ્યા છે, પરંતુ ગાંધી પરિવારે પણ તેને લાવવાનો આગ્રહ રાખ્યો હતો.
મનમોહન સિંહ મનરેગા પર પણ તૈયાર નહોતા, પરંતુ સોનિયા ગાંધી અને સાથી પક્ષોના આગ્રહ સામે તેમણે ઝૂકવું પડ્યું. મનરેગા અને ખાદ્ય સુરક્ષા અધિનિયમ જેવા મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો રાષ્ટ્રીય સલાહકાર સમિતિમાંથી બહાર આવ્યા. આમાં મનમોહન સિંહ આગળના પગ પર ઉભેલા જોવા મળ્યા હતા, પરંતુ ખેલાડી ગાંધી પરિવાર છે. આ રીતે યુપીએએ મનમોહન સિંહની સરકાર પહેલા 10 જનપથથી અને પછી 12 તુગલક લેનથી ચલાવવાની છાપ આપી હતી. જ્યારે તેને રિમોટ કંટ્રોલની સરકાર કહેવામાં આવી તો વિપક્ષે સોનિયાને સુપર પીએમના ખિતાબથી પણ સમ્માનિત કર્યા.
સોનિયા અને મનમોહન વચ્ચે તાલમેલ જળવાઈ રહ્યો છે
યુપીએ સરકારના દસ વર્ષમાં સોનિયા ગાંધી અને મનમોહન સિંહ વચ્ચે રાજકીય ટકરાવ ઊભો કરવાના ઘણા પ્રયાસો થયા હતા, પરંતુ બંનેના ડહાપણને કારણે એક પણ પ્રયાસ સફળ થયો ન હતો. ઘણી વખત બંને વચ્ચે કોઈ પણ મુદ્દે સમજૂતી થઈ ન હતી. આવી સ્થિતિમાં ક્યારેક સોનિયા ગાંધી તો ક્યારેક મનમોહન સિંહ રાજકીય ટકરાવને ટાળતા રહ્યા. સોનિયા ગાંધી અમેરિકાના પરમાણુ કરાર પર ડાબેરી નેતાઓના વલણથી અસહજ હતા, પરંતુ જ્યારે મનમોહને તેમને આ સમજૂતીના ફાયદા ભારતને સમજાવ્યા અને તેમને કહ્યું કે તેઓ ક્યારેય ભારતના હિતો સાથે સમાધાન નહીં કરે. આના પર સોનિયાએ કેટલાક સૂચનો કર્યા, જેને મનમોહને સમજૂતીમાં સામેલ કરવા માટે અમેરિકા પર દબાણ બનાવ્યું. આ રીતે ન્યુક્લિયર ડીલથી મામલો થાળે પડ્યો અને સરકાર પણ સંકટમાંથી બહાર નીકળવામાં સફળ રહી.
