ઈરાન-ઈઝરાયલ યુદ્ધની સ્થિતિમાં, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ અને લાલ સમુદ્રમાં તણાવ ભારત માટે નોંધપાત્ર નુકસાનનું કારણ બની શકે છે. તેલ પુરવઠામાં વિક્ષેપોથી કિંમતો અને ફુગાવો વધશે, જેનાથી વેપાર વધુ મોંઘો થશે. શિપિંગ ખર્ચ અને રૂપિયા પર દબાણ આવશે.
આઠ મહિના પછી, ઈરાન અને ઈઝરાયલ વચ્ચે ફરી યુદ્ધ શરૂ થયું છે. અમેરિકાએ ઈઝરાયલ સાથે મળીને ઈરાન પર હુમલો કર્યો છે. તેના જવાબમાં ઈરાને ઈઝરાયલ સહિત સાત અમેરિકી સાથી દેશો પર હુમલો કર્યો છે. ઈરાને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ કરવાની ધમકી પણ આપી છે. તે હુતી બળવાખોરો દ્વારા લાલ સમુદ્રમાં જહાજો પરના હુમલાઓને પણ તીવ્ર બનાવી શકે છે. આ બે સ્ટ્રેટના નાકાબંધીથી ભારત સહિત વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર નોંધપાત્ર અસર પડી શકે છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વિશ્વનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ તેલ માર્ગ છે. તે ઓમાન અને ઈરાન વચ્ચે સ્થિત એક સાંકડો જળમાર્ગ છે, જે પર્સિયન ગલ્ફને ઓમાનના અખાત અને અરબી સમુદ્ર સાથે જોડે છે.
આ સામુદ્રધુની ૧૬૧ કિમી લાંબી છે અને તેના સૌથી સાંકડા બિંદુએ માત્ર ૩૩ કિમી પહોળી છે. વૈશ્વિક દરિયાઈ તેલ વેપારનો ૨૭% ભાગ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થાય છે. વૈશ્વિક તેલ ઉત્પાદનનો ૨૦.૫% ભાગ તેમાંથી પસાર થાય છે. દરરોજ ૨૦ મિલિયન બેરલ તેલ તેમાંથી પસાર થાય છે. વૈશ્વિક LNG વેપારનો ૨૨% ભાગ પણ તેમાંથી પસાર થાય છે. સાઉદી અરેબિયા, ઈરાન, યુએઈ, કુવૈત અને ઈરાક આ માર્ગ દ્વારા તેમના મોટાભાગના તેલની નિકાસ કરે છે. ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ માં, ઈરાને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં લાઈવ-ફાયર લશ્કરી કવાયત હાથ ધરી હતી અને સ્ટ્રેટના કેટલાક ભાગોને થોડા કલાકો માટે અસ્થાયી રૂપે બંધ કરી દીધા હતા.
ભારત પર સીધી અસર
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ થવાથી ભારત સૌથી વધુ પ્રભાવિત દેશોમાંનો એક છે. ભારત વિશ્વનો ત્રીજો સૌથી મોટો તેલ વપરાશકાર છે અને તેની તેલ જરૂરિયાતોના 88% થી વધુ આયાત કરે છે. ભારતની ક્રૂડ ઓઇલ આયાતનો 40-50% હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ દ્વારા થાય છે. ભારતનો 40-60% LNG પુરવઠો આ માર્ગ દ્વારા આવે છે. 2024 માં એકલા કતાર ભારતને આશરે 10 મિલિયન ટન LNG પહોંચાડશે. ભારત વાર્ષિક આશરે 2 અબજ બેરલ તેલ આયાત કરે છે. તેલના ભાવમાં દરેક $1 નો વધારો ભારતના વાર્ષિક આયાત ખર્ચમાં આશરે $2 અબજનો વધારો કરે છે.
નિષ્ણાતો આગાહી કરે છે કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ થવાથી તેલના ભાવ પ્રતિ બેરલ $90 થી ઉપર પહોંચી શકે છે. સૌથી ખરાબ સ્થિતિમાં, તે પ્રતિ બેરલ $130 ને પણ વટાવી શકે છે. ફેબ્રુઆરી 2026 માં બ્રેન્ટ ક્રૂડ પહેલાથી જ $71 પ્રતિ બેરલથી ઉપર પહોંચી ગયું છે, જે એક જ મહિનામાં 12% થી વધુનો વધારો છે. વધતા આયાત ખર્ચ ચાલુ ખાતાની ખાધને વધારશે અને રૂપિયો નબળો પડશે.
લાલ સમુદ્રમાં હુથી હુમલાઓનો બેવડો ખતરો
યમનમાં હુથી બળવાખોરો નવેમ્બર 2023 થી લાલ સમુદ્ર અને બાબ અલ-મંડાબ સ્ટ્રેટમાં વાણિજ્યિક જહાજો પર હુમલો કરી રહ્યા છે. આ પ્રદેશ એશિયા અને યુરોપ વચ્ચેનો બીજો મહત્વપૂર્ણ વેપાર માર્ગ છે. વૈશ્વિક તેલ શિપમેન્ટનો 12% અને વૈશ્વિક દરિયાઈ માર્ગોનો 10% સુએઝ કેનાલમાંથી પસાર થાય છે. બાબ અલ-મંડાબ સ્ટ્રેટ કન્ટેનર શિપિંગ માટે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ જેટલો જ મહત્વપૂર્ણ છે. વૈશ્વિક કન્ટેનર શિપિંગનો 25-30% સુએઝ કેનાલમાંથી પસાર થાય છે. હુથીઓએ કહ્યું છે કે જ્યાં સુધી ઇઝરાયલ ગાઝા યુદ્ધ બંધ ન કરે ત્યાં સુધી તેઓ હુમલા ચાલુ રાખશે. ઈરાન-ઇઝરાયલ યુદ્ધ નજીક આવતાં, હુથી હુમલાઓ વધુ તીવ્ર બની શકે છે.
કોને ફાયદો થશે?
જો ઈરાન હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ કરે અને હુથીઓ લાલ સમુદ્રમાં હુમલાઓ તીવ્ર બનાવે, તો આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે જોખમો વધી જશે. ઈરાન-ઈઝરાયલ યુદ્ધથી ભારતને સૌથી વધુ નુકસાન થવાની શક્યતા છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ અને લાલ સમુદ્રમાં વિક્ષેપોથી તેલના ભાવ આસમાને પહોંચી શકે છે અને ઈંધણનો ફુગાવો વધી શકે છે.
યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ તેલ-પર્યાપ્ત છે અને તેલ નિકાસ કરે છે. વધુમાં, ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રે વેનેઝુએલા પર નિયંત્રણ મેળવી લીધું છે. જો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ થાય છે, તો તેલના ભાવ બમણા થઈ શકે છે. એશિયા (ચીન, ભારત, જાપાન, દક્ષિણ કોરિયા) અને યુરોપ સૌથી વધુ પ્રભાવિત થશે. અમેરિકન તેલ કંપનીઓને આનો ફાયદો થશે.
