નેપાળના નવા વડા પ્રધાન બાલેન શાહના બે નિર્ણયોથી ભારત-નેપાળ સંબંધોમાં તણાવ વધ્યો છે. સરહદી વિસ્તારોમાં વિરોધ પ્રદર્શનો થઈ રહ્યા છે. બાલેન શાહની સરકારને સત્તામાં આવ્યાને માત્ર બે મહિના થયા છે. ચાલો બાલેન સરકારના બે નિર્ણયો જોઈએ જેણે ભારત-નેપાળ સંબંધોને અસર કરી છે.
૨૭ માર્ચ, ૨૦૨૬ ના રોજ, નેપાળમાં બાલેન શાહ, જેમને બાલેન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તેમના નેતૃત્વ હેઠળ એક નવી સરકારની રચના કરવામાં આવી. ૩૫ વર્ષની ઉંમરે, બાલેન શાહ નેપાળના સૌથી યુવા વડા પ્રધાનોમાંના એક બન્યા. તેઓ ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી વચનો અને સુધારાવાદી છબી પર સત્તા પર આવ્યા. જો કે, માત્ર એક મહિનામાં, તેમના બે નિર્ણયોએ ભારત-નેપાળ સંબંધોમાં તણાવ પેદા કર્યો છે, જેમાં એક નિર્ણયથી નેપાળમાં તેમની વિરુદ્ધ વિરોધ પ્રદર્શનો શરૂ થયા છે.
નેપાળના ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન કેપી શર્મા ઓલીએ 2024 થી 2025 સુધીના તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન ભારત વિરોધી વલણ અપનાવ્યું હતું, જેમાં નેપાળી નકશામાં લિપુલેખ-કાલાપાણીનો સમાવેશ, ભગવાન રામના જન્મસ્થળ પર વિવાદાસ્પદ ટિપ્પણીઓ અને ભારત વિરુદ્ધ બળવાના આરોપોનો સમાવેશ થાય છે. તેમણે ચીન સાથે પણ પોતાની નિકટતા વધારી. ચાલો બાલેન શાહના બે નિર્ણયો વિશે જાણીએ.
સરહદી વિસ્તારોમાં રહેતા નેપાળી નાગરિકો ભારતીય બજારોમાંથી કરિયાણા, દવાઓ, વાસણો, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને લગ્નની વસ્તુઓ ખરીદતા હતા કારણ કે તે નેપાળ કરતા સસ્તા હતા. કસ્ટમ ડ્યુટી લાદવાના નિર્ણયથી સરહદી વિસ્તારોમાં વ્યાપક વિરોધ થયો છે. કડક કસ્ટમ નીતિએ માત્ર નેપાળી નાગરિકોને જ નહીં પરંતુ ભારત સાથે સરહદ પારના વેપારને પણ અસર કરી છે.
2. કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા સામે વાંધો
૧ મે, ૨૦૨૬ ના રોજ, ભારતે જાહેરાત કરી કે ૨૦૨૬ ની કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા જૂન અને ઓગસ્ટ વચ્ચે યોજાશે. આ યાત્રા ઉત્તરાખંડમાં લિપુલેખ પાસ અને સિક્કિમમાં નાથુ લા પાસ થઈને ચાલશે. ૫૦૦ યાત્રાળુઓના કુલ ૧૦ જૂથ બંને રૂટ પરથી મુસાફરી કરશે. બાલેન શાહ સરકારે ૩ મે, ૨૦૨૬ ના રોજ ઔપચારિક રાજદ્વારી વિરોધ નોંધાવ્યો.
નેપાળના વિદેશ મંત્રાલયે જણાવ્યું હતું કે ૧૮૧૬ની સુગૌલી સંધિ અનુસાર, મહાકાલી નદીની પૂર્વમાં સ્થિત લિમ્પિયાધુરા, લિપુલેખ અને કાલાપાણી નેપાળના અભિન્ન અંગ છે. ભારતે આ દાવાને સ્પષ્ટપણે નકારી કાઢ્યો હતો. ભારતીય વિદેશ મંત્રાલયે જણાવ્યું હતું કે નેપાળના આવા દાવાઓ ન તો વાજબી છે અને ન તો ઐતિહાસિક તથ્યો પર આધારિત છે. મંત્રાલયે એમ પણ કહ્યું હતું કે લિપુલેખ પાસ ૧૯૫૪ થી કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા માટેનો જૂનો માર્ગ રહ્યો છે.
2023 માં કાઠમંડુના મેયર તરીકે, બાલેન શાહે તેમની ઓફિસમાં ગ્રેટર નેપાળનો નકશો પ્રદર્શિત કર્યો. જ્યારે કેપી ઓલી ચીનની મુલાકાતે ગયા હતા, ત્યારે બાલેને સોશિયલ મીડિયા પર લખ્યું હતું કે, “લિપુલેખ આપણું છે, તેને ભૂલશો નહીં.” સત્તામાં આવતાની સાથે જ તેમણે ફરીથી એ જ સૂર ગાવાનું શરૂ કરી દીધું છે.
